Kościół Ewangelicko-Augsburski św. Jana Kętrzyn

W centrum Kętrzyna, tuż obok imponującej Bazyliki św. Jerzego, stoi niewielki kościół, który przez wieki zmieniał swoje przeznaczenie jak mało która budowla na Mazurach. Kościół Ewangelicko-Augsburski św. Jana to miejsce z wielowarstwową historią – był kaplicą cmentarną, szkołą przygotowującą młodzież na studia, świątynią dla polskojęzycznych wiernych, a dziś służy jako jedyny kościół ewangelicki w mieście. To właśnie ta różnorodność funkcji sprawia, że budynek zasługuje na uwagę.

Od kaplicy cmentarnej do szkoły książęcej

Historia budowli sięga 1480 roku, kiedy wzniesiono tu kaplicę cmentarną w obrębie średniowiecznych murów miejskich. Niewielka, skromna, przeznaczona do pochówków i modlitwy za zmarłych. Wszystko zmieniło się w 1546 roku, gdy książę Albrecht – założyciel Uniwersytetu w Królewcu – postanowił zaadaptować budynek na Szkołę Wielką, zwaną też Królewieckim Gimnazjum.

W ramach przebudowy dobudowano piętro, gdzie oprócz dużej sali lekcyjnej urządzono mieszkania dla dwóch nauczycieli. Tu przygotowywano młodzież do studiów na uczelni w Królewcu – prestiżowej instytucji, która kształciła elity Prus Książęcych. Jednocześnie w tym samym budynku odbywały się nabożeństwa w języku polskim, stąd nazwa „Kościół Polski”, która funkcjonowała przez stulecia.

W XVI wieku prowadzenie nabożeństw w języku polskim na terenie Prus Książęcych nie było oczywistością. Kościół św. Jana pełnił więc ważną rolę dla polskojęzycznej społeczności Kętrzyna.

Architektura i przekształcenia przez wieki

Budynek wielokrotnie poddawano przebudowom. W 1565 roku przedłużono go w kierunku południowym, aż do murów obronnych miasta. Kolejne stulecia przyniosły różne zmiany – po najeździe szwedzkim w 1630 roku świątynia wymagała odnowy, a dopiero w 1817 roku przeprowadzono gruntowny remont mający na celu dostosowanie obiektu do potrzeb wyłącznie sakralnych.

Dzisiejszy wygląd kościół zawdzięcza w dużej mierze pracom z 1985 roku, kiedy wykonano nową elewację i wymieniono stolarkę okienną. To niewielki, dwukondygnacyjny budynek wzniesiony na rzucie prostokąta, posadowiony na podmurowaniu z kamieni polnych i wymurowany z cegły. Całość zamknięto dachem czterospadowym krytym dachówką. W szczytowych ścianach pozostawiono małe górne okna, pozostałe zamurowano.

Co zobaczysz we wnętrzu

Głównym punktem wyposażenia jest drewniany barokowy ołtarz z 1691 roku, odrestaurowany w 1985 roku. Umieszczono w nim trzy obrazy przedstawiające sceny biblijne: Ukrzyżowanie, Zmartwychwstanie i Ostatnią Wieczerzę. Po bokach stoją figury św. Piotra z kluczem i św. Jana z kielichem komunijnym. Ciekawostka – dwie rzeźby kobiet, które dziś widzimy w ołtarzu, ustawiono w 1984 roku w miejsce skradzionych postaci aniołów dmących w puzony.

Na chórze znajdują się 11-głosowe organy zbudowane w 1838 roku przez królewieckiego organmistrza Johanna Scherweita. Nie powstały one jednak dla tego kościoła – przeniesiono je z byłego ewangelickiego kościoła w Bezławkach w 1979 roku. Wnętrze uzupełnia empora, która przed 1945 rokiem była ozdobiona trzema obrazami przedstawiającymi historię biblijnego Jakuba.

We wnęce po dawnym wejściu, w ścianie zachodniej, wisi tablica z nazwiskami poległych w wojnach z lat 1813-1815 i 1870-1871 – również przeniesiona z kościoła w Bezławkach. Z tego samego kościoła pochodzi dzwon z 1847 roku, wykonany w zakładzie ludwisarskim braci Reschke, zawieszony na wieży wzniesionej przy zachodniej ścianie w 1985 roku.

Wiele elementów wyposażenia kościoła pochodzi z Bezławek – miejscowości oddalonej o kilkadziesiąt kilometrów od Kętrzyna. To efekt powojenne j historii, kiedy ewangelicy tracili swoje świątynie i musieli ratować, co się dało.

Dla kogo to miejsce

Kościół św. Jana to przede wszystkim cel dla osób zainteresowanych historią regionu i architekturą sakralną. Nie jest to monumentalna budowla – raczej kameralna świątynia, która fascynuje swoją historią i zmiennością funkcji. Warto zajrzeć tu po zwiedzeniu Bazyliki św. Jerzego, która znajduje się tuż obok. Razem tworzą ciekawy kontrast: potężna gotycka bazylika i niewielki, skromny kościół ewangelicki.

Miłośnicy historii protestantyzmu na Mazurach znajdą tu ważny punkt na mapie – od 1946 roku jest to jedyny w Kętrzynie kościół ewangelicki, siedziba aktywnej parafii. Po II wojnie światowej ewangelicy zostali pozbawieni głównej świątyni – kościoła św. Jerzego, który przejęli katolicy. Nabożeństwa przeniesiono właśnie do kościoła św. Jana.

Lokalizacja i dojazd

Kościół znajduje się przy ulicy Zjazdowej 15, w samym centrum Kętrzyna, w obrębie dawnych murów miejskich. To dosłownie kilkadziesiąt metrów od Bazyliki św. Jerzego – wystarczy przejść wokół bazyliki, by trafić na niewielką świątynię. Centrum miasta jest kompaktowe, więc wszystkie najważniejsze zabytki można zwiedzić pieszo.

Dojazd do Kętrzyna nie stanowi problemu – miasto leży przy drodze krajowej nr 59 łączącej Olsztyn z Gołdapią. Z Olsztyna to około 80 kilometrów, z Giżycka – około 40. Parking dla zwiedzających znajduje się w pobliżu centrum.

Informacje praktyczne

Niestety, szczegółowe informacje o godzinach otwarcia dla zwiedzających nie są szeroko dostępne – to wciąż czynny kościół parafialny, w którym odbywają się regularne nabożeństwa. Najlepiej skontaktować się z parafią przed wizytą, szczególnie jeśli zależy nam na zwiedzeniu wnętrza. Kontakt z parafią można znaleźć na stronie internetowej diecezji mazurskiej Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego.

Na zwiedzenie samego kościoła wystarczy 15-20 minut, ale warto połączyć wizytę z eksploracją całego centrum Kętrzyna – obok znajduje się Bazylika św. Jerzego (najlepiej zachowany kościół obronny na Mazurach), pozostałości murów miejskich i wieża dzwonnicza. Całość można objąć w godzinę-półtorej spaceru.

Kętrzyn to także brama do innych atrakcji regionu – niedaleko znajduje się Wilczy Szaniec (Wolfsschanze), dawna kwatera Hitlera, oraz ruiny zamku w Reszlu. Warto więc zaplanować dłuższy pobyt w okolicy.